Testament — rodzaje i ważność

Testament pozwala rozporządzić majątkiem na wypadek śmierci. Może go sporządzić tylko osoba mająca pełną zdolność do czynności prawnych; nie można zrobić tego przez pełnomocnika. Każdy testament obejmuje rozrządzenia tylko jednej osoby. Przepisy opisane poniżej pochodzą z Kodeksu cywilnego.

Ważność i odwołanie

Testament jest nieważny, jeżeli spadkodawca sporządził go w stanie wyłączającym świadomą lub swobodną decyzję, pod wpływem błędu, który mógł zmienić treść rozrządzeń, albo pod wpływem groźby. Osoba mająca interes prawny może powołać się na te przyczyny w ciągu 3 lat od chwili, gdy się o nich dowiedziała, nie później jednak niż 10 lat od otwarcia spadku. Te terminy dotyczą kwestionowania testamentu z powodu wad, a nie jego wygaśnięcia.

Testament można odwołać w całości lub części: przez sporządzenie nowego, zniszczenie albo pozbawienie poprzedniego cech ważności z zamiarem odwołania lub przez naniesienie zmian wyrażających taką wolę. Jeśli nowy testament nie odwołuje wprost poprzedniego, uchyla tylko te wcześniejsze postanowienia, których nie da się pogodzić z nowymi. Testament należy interpretować tak, aby możliwie najpełniej urzeczywistnić wolę spadkodawcy.

Testamenty zwykłe

Testament własnoręczny musi być napisany w całości pismem ręcznym. Wydruk lub tekst z komputera opatrzony tylko odręcznym podpisem nie spełnia tego warunku. Brak daty nie unieważnia dokumentu, jeśli nie rodzi wątpliwości co do zdolności do sporządzenia testamentu, jego treści ani wzajemnego stosunku kilku testamentów.

W formie oświadczenia wobec urzędnika protokół podpisują spadkodawca, urzędnik i świadkowie. Jeżeli spadkodawca nie może podpisać, protokół wskazuje przyczynę. Osoby głuche lub nieme nie mogą sporządzić testamentu w tej formie.

Testamenty szczególne

Testament ustny można sporządzić, gdy istnieje obawa rychłej śmierci albo szczególne okoliczności sprawiają, że zwykła forma jest niemożliwa lub bardzo utrudniona. Spadkodawca składa oświadczenie przy jednoczesnej obecności co najmniej trzech świadków. Jeden ze świadków lub osoba trzecia może spisać treść przed upływem roku od oświadczenia; dokument zawiera miejsce i datę oświadczenia oraz sporządzenia, a podpisują go spadkodawca i dwaj świadkowie albo wszyscy świadkowie. Jeśli treści nie stwierdzono w ten sposób, można ją potwierdzić zgodnymi zeznaniami świadków przed sądem w ciągu 6 miesięcy od otwarcia spadku. Gdy przesłuchanie jednego świadka jest niemożliwe lub napotyka trudne do przezwyciężenia przeszkody, sąd może oprzeć się na zgodnych zeznaniach dwóch.

Podczas podróży na polskim statku morskim lub powietrznym testament sporządza się przed dowódcą albo jego zastępcą i dwoma świadkami. Dowódca spisuje i odczytuje oświadczenie, a pismo podpisują spadkodawca, świadkowie i dowódca. Jeżeli tej formy nie można zachować, można sporządzić testament ustny, z wymaganiami dla tej formy. Osobne rozporządzenie określa testamenty wojskowe.

Testament szczególny traci moc po 6 miesiącach od ustania okoliczności, które uzasadniały niezachowanie formy zwykłej, chyba że spadkodawca zmarł przed upływem tego czasu. Bieg zawiesza się, gdy spadkodawca nie może sporządzić testamentu zwykłego.

Świadkowie i dalsze sprawy

Świadkiem nie może być osoba bez pełnej zdolności do czynności prawnych, niewidoma, głucha lub niema, nieumiejąca czytać i pisać, niewładająca językiem testamentu ani skazana prawomocnie za fałszywe zeznania. Nie może nim być także osoba, której testament przyznaje korzyść, ani jej małżonek, bliski krewny lub powinowaty czy osoba przysposobiona. W takim przypadku nieważne może być samo postanowienie na rzecz tej osoby, a w określonych okolicznościach cały testament.

Naruszenie przepisów o formie zasadniczo powoduje nieważność, chyba że kodeks przewiduje wyjątek. Spadkodawca może powołać jedną lub kilka osób do całości albo części spadku. Przyjęcie spadku, długi, zachowek oraz odrzucenie spadku to odrębne sprawy. Zasady odpowiedzialności za długi spadkowe zależą od dalszych decyzji spadkobierców. Testament opisuje się szerzej w poradniku o spadku po zmarłym.

Jak wybrać formę testamentu

Jeśli możesz napisać dokument własnoręcznie, pamiętaj, że cała treść musi powstać odręcznie. Wydruk z podpisem nie spełnia tego warunku. Zapisz datę i podpisz dokument, a potem upewnij się, że treść jasno wskazuje osoby i rozrządzenia. Jeżeli wolisz formę notarialną, umów wizytę i przekaż notariuszowi, co chcesz postanowić. Forma aktu notarialnego pomaga zachować wymagania formalne; przy sporze o ważność znaczenie mają także treść dokumentu i okoliczności jego sporządzenia.

Testament ustny i inne formy szczególne są przeznaczone dla sytuacji wskazanych w kodeksie. Nie wybieraj ich jako wygodnego zamiennika testamentu zwykłego, jeśli możesz skorzystać z jednej z jego form. W przypadku testamentu ustnego znaczenie mają przesłanki, obecność świadków i terminy spisania albo potwierdzenia treści. Testament podróżny wymaga udziału dowódcy lub jego zastępcy i świadków. Jeśli sytuacja jest pilna, poproś o pomoc notariusza albo prawnika i opisz okoliczności, które uniemożliwiają zwykłą formę.

Lista kontrolna przed podpisaniem

• Czy testament dotyczy wyłącznie Twojej woli i nikt nie podpisuje go za Ciebie?
• Czy treść jest kompletna i zrozumiała, a wybrana forma odpowiada wymogom?
• Czy świadkowie, jeśli są potrzebni, mogą pełnić tę rolę i nie otrzymują korzyści z testamentu?
• Czy wskazujesz spadkobierców do całości lub części spadku, czy tylko opisujesz pojedyncze życzenia?
• Czy wcześniejszy testament zawiera postanowienia, które nowa treść ma zmienić?

Po zmianie sytuacji rodzinnej lub majątkowej wróć do dokumentu i sprawdź, czy nadal oddaje Twoją wolę. Nowy testament może odwołać poprzedni w całości lub zmienić tylko sprzeczne postanowienia. Jeśli sporządzasz nowy dokument, zadbaj, by nie pozostawiał niejasności co do tego, które wcześniejsze rozrządzenia mają obowiązywać.

Co dzieje się po śmierci

Testament nie zastępuje późniejszych formalności spadkowych. Spadkobiercy ustalają jego treść, potwierdzają nabycie spadku, a następnie podejmują decyzję o przyjęciu lub odrzuceniu spadku w terminie przewidzianym przez prawo. Jeżeli testament zawiera niejasności lub istnieje kilka dokumentów, należy przedstawić je notariuszowi albo sądowi. Informacje o dziedziczeniu po zmarłym pomogą przejść od dokumentu do dalszych kroków.