Wspólność majątkowa a śmierć małżonka

Przy rozliczaniu spraw majątkowych małżonków trzeba osobno ustalić skład majątku wspólnego i spadku. Udział w majątku wspólnym, udział spadkowy i zachowek wynikają z odrębnych przepisów.

Majątek wspólny i osobisty

Jeśli małżonkowie nie zawarli innej umowy, z chwilą ślubu powstaje wspólność ustawowa. Obejmuje ona przedmioty majątkowe nabyte w czasie jej trwania przez oboje albo przez jednego z małżonków. Składniki nieobjęte wspólnością należą do majątku osobistego.

Do majątku osobistego należy co do zasady to, co małżonek nabył przez dziedziczenie, zapis lub darowiznę, chyba że spadkodawca albo darczyńca postanowił inaczej. Przedmioty zwykłego urządzenia domowego, z których korzystają oboje, mogą należeć do majątku wspólnego także wtedy, gdy zostały odziedziczone, zapisane lub podarowane, o ile spadkodawca lub darczyńca nie zastrzegł inaczej.

W czasie trwania wspólności małżonek nie może żądać podziału majątku ani rozporządzać udziałem, który przypadłby mu po ustaniu wspólności. Równe udziały ustala się po jej ustaniu, a nie jako osobny udział do sprzedaży w trakcie małżeństwa.

Udział w majątku wspólnym a spadek

Po ustaniu wspólności udziały małżonków są co do zasady równe. Z ważnych powodów sąd może ustalić je z uwzględnieniem stopnia, w jakim każdy z małżonków przyczynił się do powstania majątku. Spadkobiercy małżonka mogą żądać ustalenia nierównych udziałów tylko wtedy, gdy spadkodawca wniósł pozew o unieważnienie małżeństwa lub rozwód albo wystąpił o orzeczenie separacji.

Po ustaleniu majątku wspólnego określa się, co należy do spadku. Małżonek dziedziczący z rodzicami, rodzeństwem i zstępnymi rodzeństwa otrzymuje połowę spadku. Zachowek oblicza się według osobnych zasad. Więcej o kolejności spraw opisuje artykuł o spadku po zmarłym, a o zachowku — osobny tekst.

Po ustaniu wspólności do objętego nią majątku i jego podziału stosuje się odpowiednio przepisy o wspólności majątku spadkowego i dziale spadku. Szczegóły znajdziesz w artykule o dziale spadku.

Umowa majątkowa i rozdzielność

Małżonkowie mogą aktem notarialnym zawrzeć umowę majątkową, potocznie nazywaną intercyzą, która rozszerzy lub ograniczy wspólność, ustanowi rozdzielność albo rozdzielność z wyrównaniem dorobków. Umowę można podpisać również przed ślubem, a później zmienić lub rozwiązać. Po jej rozwiązaniu w trakcie małżeństwa powstaje wspólność ustawowa, chyba że małżonkowie postanowili inaczej.

Umowa majątkowa nie może rozszerzyć wspólności między innymi na przedmioty, które przypadną małżonkowi w drodze dziedziczenia, zapisu lub darowizny. Gdy wspólność ustaje, udziały są równe, o ile umowa nie stanowi inaczej. Nadal mogą mieć zastosowanie zasady sądowego ustalania nierównych udziałów.

Przy umownej rozdzielności każdy małżonek zachowuje majątek nabyty przed zawarciem umowy i później. Rozdzielność może też ustanowić sąd z ważnych powodów, powstaje z mocy prawa w razie ubezwłasnowolnienia lub ogłoszenia upadłości jednego małżonka, a orzeczenie separacji również ją powoduje. Małżonek pozostający w separacji nie dziedziczy z ustawy po drugim małżonku.

Przy rozdzielności z wyrównaniem dorobków dorobkiem jest wzrost wartości majątku po zawarciu umowy. Jeśli małżonek umrze, wyrównanie następuje między jego spadkobiercami a pozostałym przy życiu małżonkiem.

Długi i mieszkanie

Jeśli jeden z małżonków zaciągnął zobowiązanie za zgodą drugiego, wierzyciel może żądać zaspokojenia również z majątku wspólnego. W czasie wspólności ustawowej wierzyciel jednego małżonka nie może żądać zaspokojenia z udziału, który przypadłby temu małżonkowi po ustaniu wspólności. Więcej o odpowiedzialności za długi wyjaśnia artykuł o długach spadkowych.

Jeżeli małżonka uznano za zmarłego, domniemywa się, że małżeństwo ustało w chwili wskazanej w orzeczeniu. Kodeks rodzinny wskazuje też odrębne sytuacje dotyczące budynku lub lokalu i wspólnego mieszkania przy rozwodzie. Skutki śmierci małżonka dla lokalu opisuje artykuł o mieszkaniu po zmarłym.

Jak uporządkować skład majątku

Zacznij od spisania składników, które mogą należeć do majątku wspólnego, oraz tych, które mogły wejść do majątku osobistego małżonka. Przy każdym wpisie zanotuj datę i sposób nabycia: zakup w czasie małżeństwa, dziedziczenie, zapis, darowizna albo umowa majątkowa. Zbierz dokumenty dotyczące nieruchomości, rachunków, umów i darowizn; pomagają odtworzyć, kto i kiedy nabył składnik. Przynależność składnika ustal na podstawie dokumentu nabycia, źródła finansowania i ewentualnej umowy majątkowej.

Następnie sprawdź, czy małżonkowie zawarli intercyzę lub później ją zmieniali. Ustal, czy ustanowiono rozdzielność majątkową, ograniczono albo rozszerzono wspólność, czy przewidziano wyrównanie dorobków. Przy śmierci jednego z małżonków trzeba najpierw określić, co należy do majątku wspólnego, a dopiero potem ustalić skład spadku i krąg spadkobierców. Wątpliwości dotyczące nierównych udziałów rozstrzyga sąd w okolicznościach określonych w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym.

Jeżeli w rodzinie są dzieci, rodzice zmarłego lub rodzeństwo, zapisz ich dane i sprawdź zasady dziedziczenia ustawowego albo treść testamentu. Udział małżonka w spadku ustala się dopiero po oddzieleniu jego praw do majątku wspólnego. W razie nieruchomości lub kilku spadkobierców warto uporządkować dokumenty przed sprzedażą albo podziałem, a w razie sporu zasięgnąć porady notariusza lub prawnika.