Dział spadku

Jeśli kilku spadkobierców odziedziczyło wspólny majątek, mogą go podzielić w umowie albo wystąpić o dział spadku do sądu. Umowę muszą zawrzeć wszyscy spadkobiercy; o dział sądowy może wystąpić każdy z nich. Szerszą kolejność spraw przedstawia spadek po zmarłym.

Umowa czy sąd

Umowny dział pozwala spadkobiercom uzgodnić, komu przypadną poszczególne składniki i czy ktoś otrzyma spłatę. Jeśli nie ma porozumienia, sprawę rozstrzyga sąd. Dział spadku to osobna czynność od sprzedaży udziału w spadku i od zrzeczenia się dziedziczenia.

Jeśli w skład spadku wchodzi nieruchomość, umowa wymaga aktu notarialnego. Gdy przedmiotem jest przedsiębiorstwo, potrzebna jest forma pisemna z podpisami notarialnie poświadczonymi, chyba że przedsiębiorstwo obejmuje nieruchomość albo jest objęte zarządem sukcesyjnym — wtedy wymaga aktu notarialnego.

Umowa może objąć cały spadek albo tylko jego część. Dział sądowy powinien obejmować całość, lecz z ważnych powodów sąd może podzielić tylko część majątku. Przy przedsiębiorstwie dział powinien uwzględniać potrzebę kontynuacji działalności, o ile uprawnieni nie uzgodnili inaczej.

Darowizny i zapisy windykacyjne

Przy dziedziczeniu ustawowym zstępni oraz zstępni dziedziczący razem z małżonkiem co do zasady zaliczają na schedę spadkową darowizny i zapisy windykacyjne otrzymane od spadkodawcy. Obowiązek nie dotyczy drobnych darowizn zwyczajowo przyjętych; może być też wyłączony wolą spadkodawcy. Spadkodawca może zobowiązać do zaliczenia również innego spadkobiercę ustawowego.

Zaliczenie polega na doliczeniu wartości darowizn i zapisów podlegających temu obowiązkowi do dzielonej części spadku, a potem odjęciu ich wartości od schedy danej osoby. Wartość darowizny oblicza się według stanu rzeczy z chwili jej dokonania i cen z chwili działu. Przy zapisie windykacyjnym stan bierze się z chwili otwarcia spadku, a ceny z chwili działu. Jeśli wartość przewyższa schedę, obdarowany nie musi oddawać nadwyżki.

Zaliczenie na schedę nie jest zachowkiem. Te roszczenia omawia poradnik o zachowku.

Długi przed i po podziale

Do chwili działu spadkobiercy odpowiadają solidarnie za długi spadkowe. Spadkobierca, który spłacił dług, może żądać od pozostałych zwrotu części odpowiadających ich udziałom. Po dziale odpowiedzialność spadkobierców co do zasady zależy od wielkości udziałów; osoby, które otrzymały zapis windykacyjny, odpowiadają proporcjonalnie do wartości przysporzeń, nie więcej niż wartość przedmiotu zapisu. Przy długach związanych z gospodarstwem rolnym w spadku odpowiadają spadkobierca, któremu gospodarstwo przypadło, i spadkobiercy otrzymujący od niego spłaty, każdy w stosunku do wartości otrzymanego udziału. Za pozostałe długi odpowiadają wszyscy spadkobiercy na zasadach ogólnych.

Szczegółowe zasady zależą od tego, co wchodziło w skład spadku i jak rozdzielono majątek. Więcej o zobowiązaniach opisuje długi spadkowe.

Mieszkanie, firma i pozostałe składniki

Jeżeli spadek obejmuje mieszkanie, trzeba ustalić, kto ma je otrzymać, czy ma pozostać współwłasnością i czy jedna osoba wypłaci pozostałym spłaty. Przy umowie obejmującej nieruchomość wymagana jest forma aktu notarialnego. Szczególne sprawy związane z lokalem omawia mieszkanie po zmarłym.

Przedsiębiorstwo wymaga osobnego namysłu. Kodeks przewiduje, że dział powinien uwzględniać potrzebę kontynuowania działalności, chyba że uprawnieni nie porozumieli się w tej sprawie. Forma umowy zależy od tego, czy przedsiębiorstwo obejmuje nieruchomość albo jest objęte zarządem sukcesyjnym. Warto więc przed ustaleniem udziałów sprawdzić dokumenty firmy oraz sposób jej dalszego prowadzenia.

Nie każdy składnik musi trafić w całości do jednej osoby. Na żądanie co najmniej dwóch spadkobierców sąd może przyznać im określony przedmiot jako współwłasność w ustalonych częściach. Po umownym dziale spadkobiercy odpowiadają też za wady fizyczne i prawne przydzielonych składników na zasadach rękojmi. Te skutki warto rozważyć przed podpisaniem, zwłaszcza gdy skład majątku jest złożony.

Przygotuj się do rozmowy o podziale

Przed spotkaniem zbierz:

• dokumenty potwierdzające, kto dziedziczy i jaki majątek należy do spadku; jeśli sporządzono spis inwentarza, także jego kopię;
• informacje o długach i już dokonanych spłatach oraz dokumenty dotyczące darowizn i zapisów windykacyjnych;
• dokumenty nieruchomości i przedsiębiorstwa, jeśli wchodzą w skład spadku.

Zapisz też, które składniki chcesz otrzymać, co może pozostać współwłasnością, czy przewidujecie spłatę oraz czy rozmowa ma dotyczyć całego spadku czy jego części. Taka lista ułatwi porównanie propozycji; szczególne formalności umowy zależą od składu majątku i zostały opisane wyżej.