Umowa o dożywocie przenosi własność nieruchomości na nabywcę w zamian za dożywotnie utrzymanie zbywcy. Jeśli umowa nie stanowi inaczej, nabywca ma również sprawić zbywcy pogrzeb własnym kosztem, zgodnie z miejscowymi zwyczajami (art. 908 § 1 Kodeksu cywilnego).
Co obejmuje dożywocie
W braku odmiennych postanowień nabywca przyjmuje zbywcę jako domownika, zapewnia mu wyżywienie, ubranie, mieszkanie, światło i opał oraz odpowiednią pomoc i pielęgnowanie w chorobie. Umowa może zamiast części tych świadczeń przewidywać użytkowanie, służebność mieszkania lub powtarzające się świadczenia pieniężne albo rzeczowe. Dożywocie można zastrzec także na rzecz osoby bliskiej zbywcy.
Własność nieruchomości przechodzi na nabywcę wraz z ustanowieniem prawa dożywocia. Prawo obciąża nieruchomość. Jeżeli nabywca ją sprzeda, kolejny właściciel co do zasady ponosi też osobistą odpowiedzialność za świadczenia objęte dożywociem, z wyjątkiem tych, które stały się wymagalne, gdy nieruchomość nie należała do niego. Jeśli odpowiada kilku współwłaścicieli, ich odpowiedzialność jest solidarna.
Co zmienia śmierć dożywotnika
Jeśli prawo ustanowiono dla kilku osób, śmierć jednej powoduje jego odpowiednie zmniejszenie. Prawo dożywocia jest niezbywalne, ale nie zabrania sprzedaży nieruchomości, która jest nim obciążona. Umowa renty jest innym rodzajem umowy: przewiduje okresowe świadczenia pieniężne lub rzeczy oznaczonych co do gatunku, bez przeniesienia własności nieruchomości.
Jeśli między stronami powstaną stosunki, które uniemożliwiają dalsze bezpośrednie kontakty, sąd może na żądanie jednej z nich zamienić wszystkie lub niektóre świadczenia na dożywotnią rentę. W wyjątkowych przypadkach sąd może rozwiązać umowę. Jeżeli zobowiązany sprzedał nieruchomość, dożywotnik może żądać zamiany prawa na rentę odpowiadającą jego wartości. Podobne zasady stosuje się do umów, w których nabywca zamiast przenieść pełne prawo dożywocia zobowiązał się ustanowić ograniczone użytkowanie nieruchomości.
Przed organizacją pochówku sprawdź treść umowy: strony mogły zmienić domyślny obowiązek nabywcy. Ogólne zasady prawa do pochówku opisuje poradnik o osobie organizującej pogrzeb; sprawy lokalu i spadku omawiają hasła o mieszkaniu po zmarłym i spadku po zmarłym.
Jak sprawdzić obowiązek organizacji pogrzebu
Znajdź akt notarialny i przeczytaj część dotyczącą świadczeń po stronie nabywcy. Ustawa przewiduje obowiązek sprawienia pogrzebu na koszt nabywcy, ale tylko wtedy, gdy umowa nie stanowi inaczej. Strony mogą zmienić tę regułę, dlatego nie opieraj się wyłącznie na ustnym wspomnieniu o warunkach dożywocia. Jeśli nie masz dokumentu, poproś notariusza, u którego sporządzono umowę, o wskazanie sposobu uzyskania wypisu.
Warto sprawdzić, czy dożywocie ustanowiono na rzecz samego zbywcy, czy również bliskiej mu osoby. Umowa może zawierać indywidualne postanowienia o zakresie utrzymania i innych świadczeń. Obowiązek pogrzebowy dotyczy zbywcy, a jego zakres wyznaczają umowa i miejscowe zwyczaje. Jeśli nie wiesz, jak rozumieć zapis, przed zamówieniem usług pokaż go prawnikowi lub notariuszowi.
Co ustalić z rodziną i nabywcą
Po odnalezieniu umowy wyznacz jedną osobę do kontaktu z nabywcą nieruchomości. Zapytaj, czy zna treść postanowień dotyczących pogrzebu, kto zajmie się zamówieniem usług i jak rozliczone zostaną wydatki. Jeśli w rodzinie są różne oczekiwania, zapisz je i odwołaj się do umowy oraz miejscowych zwyczajów, zamiast zakładać, że obowiązek przeszedł na wszystkich spadkobierców.
Przed podpisaniem zlecenia z zakładem pogrzebowym ustal, kto jest zamawiającym i kto zapłaci za wybrane usługi. Zachowaj umowę, faktury i potwierdzenia płatności. Dokumenty mogą pomóc wyjaśnić późniejsze rozliczenia między osobami zaangażowanymi w pogrzeb. Jeśli nabywca nie może sprawować opieki lub pojawił się spór, przepisy przewidują możliwość sądowej zamiany niektórych świadczeń na rentę albo wyjątkowo rozwiązania umowy; takie kwestie wymagają indywidualnej porady.
Śmierć dożywotnika a dalsze formalności
Śmierć osoby objętej dożywociem kończy osobiste świadczenia, których sens polegał na utrzymaniu jej za życia. Pozostałe sprawy — takie jak prawo do mieszkania, własność nieruchomości, spadek albo rozliczenie poniesionych kosztów pogrzebu — należy oceniać na podstawie umowy i dokumentów dotyczących majątku.
Jeżeli dożywocie ustanowiono dla kilku osób, prawo odpowiednio zmniejsza się po śmierci jednej z nich. W przypadku sprzedaży nieruchomości obciążonej dożywociem kolejny właściciel co do zasady odpowiada za dalsze świadczenia. Sama zmiana właściciela nie usuwa więc wszystkich obowiązków, które wynikają z umowy. Wątpliwości dotyczące nieruchomości po śmierci omawia poradnik o mieszkaniu po zmarłym.
Gdy umowa nie jest dostępna
Jeśli nie masz kopii dokumentu, poproś pozostałych członków rodziny o sprawdzenie domowych archiwów, a następnie ustal, w której kancelarii zawarto umowę. Notariusz może wskazać, jak uzyskać wypis przez osobę uprawnioną. Nie podpisuj zlecenia w imieniu nabywcy ani nie deklaruj, kto pokryje koszt pogrzebu, zanim nie poznasz treści umowy.
Jeżeli nabywca nieruchomości zmarł wcześniej, sprawdź dokumenty dotyczące przeniesienia własności i ewentualnej sprzedaży. Dożywocie jest związane z nieruchomością, a dalsze obowiązki mogą dotyczyć kolejnego właściciela. Dla rozliczenia konkretnej sytuacji znaczenie ma też to, kiedy dane świadczenie stało się wymagalne.
Jak rozdzielić pogrzeb od spadku
Obowiązek sprawienia pogrzebu wynikający z umowy i dziedziczenie po zmarłym to odrębne kwestie. Nabywca nieruchomości mógł być jednocześnie krewnym, ale sam ten fakt nie przesądza o tym, jakie postanowienia dożywocia obowiązują. Poza sprawdzeniem umowy należy osobno ustalić, kto może zorganizować pochówek i jakie dokumenty są potrzebne.
Zachowaj kopię umowy oraz rachunki związane z pochówkiem. Jeśli różne osoby poniosły wydatki, zanotuj, kto za co zapłacił. W razie sporu pokaż dokumenty prawnikowi lub notariuszowi i poproś o wskazanie, które postanowienia umowy mają zastosowanie. Poradnik o spadku po zmarłym omawia dziedziczenie, ale nie zastępuje analizy samego aktu dożywocia.